Kolegiata p.w. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła

W trzeciej kaplicy, Chrystusa Ukrzyżowanego, ołtarz z połowy XVIII w. z bogatymi przedstawieniami rzeźbiarskimi o tematyce Pasji. Znakomitym dziełem sztuki jest tu krucyfiks rokokowy o wyjątkowo dramatycznej ekspresji.

W kaplicy ostatniej, Matki Boskiej Łaskawej, za przedsionkiem, w ołtarzu niewielki obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, zw. Odwachowską, niegdyś bowiem znajdował się na odwachu pod schodami ratusza. Jest to przedstawienie typu „czarnych” Madonn, malowane na desce, ze srebrną pozłacaną sukienką; w obramieniu liczne wota. Obiekt słaby artystycznie, ale cieszący się od połowy XVIII w. specjalnym kultem wiernych. Zakrystia i położony nad nią skarbiec przy prezbiterium od pn. — to pierwotna kaplica Sw. Krzyża, otwarta dawniej arkadą od nawy bocznej, przerobiona i podzielona na 2 kondygnacje w 1. 1790—92. W skarbcu przechowuje się cenniejsze sprzęty liturgiczne, stanowiące w niemałym stopniu dary ordynatów Zamoyskich. Dużą wartość zabytkową i artystyczną mają najstarsze obiekty ufundowane przez pierwszych ordynatów. Z darów kanclerza Jana Zamoyskiego pochodzą 2 piękne kryształowe relikwiarze — św. Tomasza i sukni NMP (początek XVII w.), a także szaty liturgiczne, m. in. biały ornat z datą 1583 oraz komplet (kapa, ornat, 2 dalmatyki) z wiśniowej, atłasowo-brokatowej tkaniny z herbami Jelita, specjalnie wykonanej na polecenie fundatora w 1600 we Florencji.

Również drugi ordynat, Tomasz Zamoyski, odznaczał się hojnością: ufundował kilka ornatów, wśród których 2, zielony i czerwony, grubo haftowane, sprzed 1618, noszą jego inicjały. Są też naczynia fundacji Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskiej. Z obiektów ufundowanych przez Marcina Zamoyskiego wymienić należy barokową monstrancję z datą 1685 oraz srebrny krzyż procesjonalny z 1687. Wśród innych historycznych pamiątek szczególnie cenna jest alba koronacyjna Stefana Batorego (długa koszula z białego płótna z długimi rękawami i rozcięciami) oraz kilka portretów ordynatów z XVIII w. Najstarszym zabytkiem jest późnogo-tycka misa z ok. 1500 ze sceną Zwiastowania NMP. Skarbiec jest dla zwiedzających niedostępny, ale część jego zawartości — szaty liturgiczne — była już kilkakrotnie eksponowana w kolegiacie.

W przedsionku pn. barokowa kropielnica z czarnego marmuru dębnickiego z 2 poł. XVII w., .przeniesiona z kościoła Bernardynów w Radecznicy po kasacie tegoż konwentu, gdzie służyła w zakrystii jako lawaterz. Drzwi wejściowe obite żelazną blachą z dekoracyjnymi zawiasami i zamkiem.

Na pd. od kolegiaty usytuowana jest Infułatka, piętrowy dom dziekanów zamojskich, wzniesiony w końcu XVI w. przez B. Moranda. Dom został przebudowany ok. 1620 przez Mikołaja Kiślickiego, pierwszego infułata i dziekana zamojskiego, o czym świadczy bogato rzeźbiony wczesnobarokowy portal z doryckimi kolumnami w pn. fasadzie, z herbem fundatora (Prus) w bogatym kartuszu pod infułą i z inicjałami NKDZ. W parterze renesansowe kamienne obramienie okienne z guzami. We wnętrzach skromniejsze portale i sklepienia z dekoracją listwowo-sztukateryjną, również z herbami Kiślickiego. W czasie okupacji niemieckiej dom był zajęty na urząd telegraficzny. Mieścił się on tutaj do 1955. Zwrócony wówczas duchowieństwu, jest nadal siedzibą dziekana zamojskiego. W czasie prac konserwatorskich w 1970 odkryto dolną partię zasypanego portalu głównego.

Dzwonnica, wzniesiona przy Kolegiacie od pn., stanowi ważny akcent urbanistyczny, gdyż zamyka swą smukłą bryłą ul. Akademicką i akcentuje poprzeczną oś kolegiaty wyznaczoną bocznymi portalami świątyni. Została wzniesiona jako barokowa w 1. 1760—75 wg proj. Jerzego de Kawe i niezbyt szczęśliwie przebudowana w 1. 1930—31 przez Mariana Wtorzeckiego (górna kondygnacja z pseudo-barokowym hełmem). Wiszą tu 3 zabytkowe dzwony, z których godny uwagi jest wielki „Jan”, ufundowany przez Jana Zamoyskiego Sobiepana w 1662, odlany przez lubelskiego ludwisarza Mikołaja de la Marche. Dwa inne — „Wawrzyniec” ufundowany w 1715 przez Wawrzyńca Sikorskiego, dziekana zamojskiego oraz „Tomasz” fundacji Tomasza Józefa Zamoyskiego z 1721 — zostały odlane przez Beniamina Witwercka, ludwisarza gdańskiego. Potężne pierwotne zawieszenie drewniane „Tomasza” (wymienione w 1970 na stalowe) można oglądać przy murze w pobliżu dzwonnicy. W przejściu pod dzwonnicą umieszczono tablicę ku czci 9 pomordowanych przez hitlerowców księży dziekanatu zamojskiego.

Na pn. od kolegiaty, przy ul. Akademickiej, piętrowy dom wikariuszy z 1 poł. XVII w., przebudowany dwukrotnie w XVIII w. W czasach Królestwa Polskiego mieścił pocztę. Skromne fasady zwieńczone są barokowym belkowaniem. Zabytkowy charakter mają we wnętrzu długie korytarze, w obydwu kondygnacjach sklepione kolebkowo. W elewacji pn., od strony ul. Lenina — skromny portal. W domu mieści się kancelaria kolegiaty, gdzie są przechowywane cenne akta metrykalne zachowane od 1658.

You May Also Like

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *